Debaty sejmoweXV Kadencja

Interpelacja w sprawie efektywności zasad i warunków wykonywania kary ograniczenia wolności

   Szanowny Panie Ministrze! Pragnę zwrócić uwagę na niekompletność i niespójność przepisów prawnych dotyczących odbywania w Polsce kary ograniczenia wolności przez skazanych. Konsekwencją takiego stanu rzeczy są bardzo duże zaległości w wykonywaniu przez skazanych tej kary, straty ponoszone przez jednostki samorządu terytorialnego, a także nasilające się wśród skazanych poczucie bezkarności oraz narastające wśród społeczeństwa przeświadczenie o niewydolności naszego wymiaru sprawiedliwości.    Stan obecny: § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 23 marca 2004 r. w sprawie podmiotów, w których jest wykonywana kara ograniczenia wolności oraz praca społecznie użyteczna (Dz.U. Nr 56, poz. 544) wydaje się przepisem zdecydowanie zbyt restrykcyjnym. Zgodnie z treścią § 2 ust. 1 prezes sądu rejonowego sporządza corocznie, nie później niż do dnia 31 stycznia, opinię dotyczącą potrzeb sądu rejonowego w zakresie wykonywania pracy przez skazanych oraz przesyła ją niezwłocznie właściwemu organowi samorządu terytorialnego. Zauważyć trzeba, że w myśl § 2 ust. 2 rozporządzenia zakres przedmiotowy wymaganej opinii jest bardzo szczegółowy i niejednokrotnie prezesi sądów rejonowych mają duże trudności z podaniem tak precyzyjnych danych.    Jak wiadomo, właściwe organy samorządu terytorialnego są zobowiązane do zapewnienia właściwych warunków wykonania kary ograniczenia wolności poprzez wyznaczenie podmiotów, w których wykonywana jest kara ograniczenia wolności, a także wyznaczenie obowiązków tych podmiotów oraz wskazanych za ich zgodą przez sąd innych zakładów pracy w zakresie wykonywania kary i ubezpieczenia skazanych. Bardzo często zdarza się, że wyznaczonymi podmiotami i zakładami pracy, odpowiedzialnymi za wykonanie kary ograniczenia wolności, są spółki prawa handlowego, które zostały powołane do wykonania określonych zadań samorządu terytorialnego. Wskazać należy, że na podmioty, w których istnieje obiektywna możliwość wykonania kary ograniczenia wolności, nałożono bardzo duże obowiązki. Zgodnie bowiem z § 4 ust. 3 rozporządzenia podmioty te zostały między innymi zobowiązane do poddania skazanego badaniu lekarskiemu, zapewnienia skazanemu środków ochrony indywidualnej oraz odzieży i obuwia roboczego, przewidzianego na danym stanowisku pracy. Podmioty są również zobowiązane do ubezpieczenia skazanych, składania pisemnych sprawozdań z przebiegu odbywania kary oraz nadzorowania skazanych.    Z uwagi na bardzo duże obciążenia finansowe spółki prawa handlowego preferują zatrudnianie pracowników interwencyjnych i często nie wyrażają zgody na przyjmowanie skazanych skierowanych przez sąd w celu wykonywania pracy i odbycia kary ograniczenia wolności. Podmioty te, mając realną możliwość odmówienia, nie zgadzają się często na umożliwienie skazanym kary ograniczenia wolności.    Wskazać również należy na wysokie koszty samego orzeczenia przez sąd kary ograniczenia wolności. Obecnie sąd, niezależnie od wydania wyroku i orzeczenia wobec oskarżonego kary ograniczenia wolności, musi zebrać się na drugim posiedzeniu. Wzywa się na nie skazanego, kuratora zawodowego oraz przedstawiciela podmiotu, w którym jest wykonywana kara ograniczenia wolności. Następnie sąd wysłuchuje skazanego, gdzie chciałby on pracować.    Sygnały pochodzące ze środowiska kuratorów sądowych świadczą, że w świetle przepisów wskazanego aktu prawnego nie mają oni żadnych praw nacisku na jednostki samorządu terytorialnego w zakresie wyznaczenia odpowiedniej liczby podmiotów, w których mogłaby być wykonywana kara ograniczenia wolności. I tak, właściwy organ samorządu terytorialnego nie naruszy w żadnym razie przepisu § 1 ust. 1 rozporządzenia, jeżeli wyznaczy np. tylko 2 podmioty, w których może być wykonywana kara ograniczenia wolności. Zdarza się np., że w ciągu roku tylko 10 skazanych może wykonać orzeczoną karę. Liczba oczekujących skazanych na wykonanie kary ograniczenia wolności jest natomiast bardzo duża. Konsekwencją jest brak płynności w wykonywaniu kar. Taki tryb postępowania przynosi określone straty dla jednostek samorządu terytorialnego, ponieważ nie następuje świadczenie pracy na ich rzecz.    Nie należy także do rzadkości, że skazani wcale nie przychodzą do pracy. Przepisy Kodeksu karnego wykluczają natomiast możliwość zdyscyplinowania skazanych. Obecnie sąd kieruje skazanego do odpowiedniego zakładu pracy celem rozpoczęcia wykonywania przez niego kary. Zadaniem kuratorów jest natomiast nadzorowanie tej procedury. Często zdarza się jednak, że skazany nie stawia się do odbycia kary i wydawana jest zastępcza kara pozbawienia wolności. Wówczas skazany się reflektuje i deklaruje wolę wykonywania nieodpłatnej kontrolowanej pracy na cele społecznie użyteczne. Sąd obligatoryjnie informuje wówczas skazanego o przysługujących mu uprawnieniach do odwołania się zarówno od orzeczenia o zasądzeniu zastępczej kary pozbawienia wolności, a także od ewentualnego wyroku, w którym ponownie orzeka się karę ograniczenia wolności. Prowadzi to do paradoksalnych sytuacji związanych ze znacznym przewlekaniem się postępowania, zarówno jeżeli chodzi o wykonanie kary ograniczenia wolności, jak i ewentualne wykonanie zastępczej kary pozbawienia wolności. Nawet gdy sąd wydał już nakaz doprowadzenia skazanego do aresztu, a skazany przyniesie wówczas zaświadczenie potwierdzające wykonywanie przez niego kary ograniczenia wolności, to sąd musi wtedy wstrzymać wykonanie zastępczej kary pozbawienia wolności. Zgodnie z art. 65 § 5 Kodeksu karnego wykonawczego sąd może wstrzymać wykonanie zastępczej kary pozbawienia wolności, w wypadku gdy skazany podejmie nakazaną pracę i podda się rygorom z nią związanym. Sygnały pochodzące ze środowiska kuratorów sądowych świadczą, że do takich spraw trzeba wielokrotnie wracać. Celowe wydawałoby się zatem wprowadzenie uregulowań prawnych, które pozwoliłyby na automatyczne orzeczenie zastępczej kary pozbawienia wolności, w sytuacji jeżeli skazany na karę ograniczenia wolności nie stawił się do wskazanego miejsca pracy i nie usprawiedliwił swojej nieobecności np. za pomocą odpowiedniego zaświadczenia lekarskiego.    Jeżeli podmiot, w którym wykonywana jest kara ograniczenia wolności, nie wykonuje obowiązków określonych w § 10 rozporządzenia, to sąd ani kuratorzy nie mają prawnej możliwości przymuszenia go do dokonania wskazanych czynności. Wśród skazanych wytwarza się poczucie bezkarności, a wśród społeczeństwa pojawia się opinia o niewydolności polskiego wymiaru sprawiedliwości, ponieważ znacznie przewlekają się procedury związane z przymuszeniem skazanych do wykonania kary ograniczenia wolności poprzez orzekanie kar zastępczych.    Wskazać również należy na konieczność zapewnienia pracownikom nadzorującym skazanych odpowiedniego dodatkowego wynagrodzenia, zwiększającego kwotę wynagrodzenia otrzymywanego na podstawie § 11 ust. 2 rozporządzenia.    W związku z powyższym zadaję Panu Ministrowi pytania:    1. Jak częste są przypadki wstrzymywania przez sądy wykonania zastępczych kar pozbawienia wolności w sytuacji zobowiązania się skazanego do podjęcia nakazanej pracy oraz poddania się rygorom z nią związanym, na podstawie art. 65 § 5 Kodeksu karnego wykonawczego?    2. Czy przepis art. 65 § 5 Kodeksu karnego wykonawczego rzeczywiście umożliwia skazanym uchylanie się od systematycznego wykonywania kary ograniczenia wolności, co powoduje, iż cele orzeczonej kary nie zostaną osiągnięte?    3. Czy podejmowane są działania legislacyjne mające na celu zwiększenie efektywności wykonywania kar ograniczenia wolności, a jeżeli tak, to jakie? Czy nie byłoby celowe np. obciążenie Skarbu Państwa kosztami ubezpieczania i kierowania skazanych na badania lekarskie i szkolenie BHP, co uczyniłoby pracę skazanych bardziej atrakcyjną i opłacalną dla pracodawców?    4. Czy istnieją obiektywne możliwości wykonywania przez skazanych kary ograniczenia wolności poprzez świadczenie pracy na rzecz instytucji i osób pokrzywdzonych? Jeżeli tak, to jakie? Jeżeli nie, to czy zostaną podjęte działania legislacyjne w celu wprowadzenia takich uregulowań prawnych?    5. W jaki sposób na efektywność wykonywania kary ograniczenia wolności wpłynęłoby powierzenie wyłącznie właściwym organom samorządu terytorialnego obowiązku wyznaczania podmiotów zatrudniających skazanych, z uwzględnieniem opinii prezesów sądów rejonowych w tym zakresie?    6. Czy podejmowane są działania legislacyjne, które pozwoliłyby na odciążenie podmiotów, w których jest wykonywana kara ograniczenia wolności, z prowadzenia dokumentacji związanej z wykonywaniem tej kary, poprzez umożliwienie kuratorom społecznym (po przyznaniu im odpowiedniego ryczałtu) sprawowania nadzoru nad skazanymi wykonującymi karę ograniczenia wolności?    7. Czy możliwe jest zobowiązanie właściwych organów samorządu terytorialnego do wyznaczenia podmiotów, w których kara ograniczenia wolności mogłaby być wykonywana w dni wolne od pracy i popołudniami, z uwzględnieniem opinii prezesów sądów rejonowych w tym zakresie dotyczącej potrzeb sądu?    8. Czy planowane jest wprowadzenie uregulowań prawnych umożliwiających skazanym wykonywanie kary ograniczenia wolności, w sytuacji gdy są oni stale zatrudnieni (np. za pomocą urlopowania ich na czas wykonywania kary, wprowadzenia zakazu zwalniania ich przez pracodawcę z powodu skazania na karę ograniczenia wolności)?    Z poważaniem    Poseł Jan Bednarek    Warszawa, dnia 21 marca 2006 r.